UNAPOKUWA MWANAMKE MCHONGAJI

UNAPOKUWA MCHONGAJI MWANAMKE

Imeandikwa na Mwandale Mwanyekwa na Bob Sankofa

Mara nyingi kila ninapokaa na marafiki ama hata wapita njia huwa hawaachi kuniuliza maswali mengi kuhusiana na kazi ninayofanya, uchongaji. Lakini wengine huwa wanakwenda mbali zaidi na kuniuliza najihisi vipi kuwa mwanamke mchongaji katika fani ambayo kwa kitambo sasa imekuwa ikitambulika zaidi kama fani ya wanaume. Mara nyingi huwa natamani kuwapa jibu la jumla, kwamba, “Kama wanawake tunaweza kuwazaa wanaume basi hakuna anachofanya mwanaume mwanamke akishindwe”.

Jibu la namna hii linaweza kuwa tata kwa rafiki zangu wengine, maana wapo marafiki wa kiume wasioamini kwamba kazi yeyote inayoweza kufanywa na mwanaume basi hata mwanamke anaweza, halafu mbaya zaidi wapo marafiki wa kike ambao wamelambishwa sumu ya kuamini kwamba yapo mambo ni kwa ajili ya wanaume pekee.

Sasa mara nyingi huwa nakumbana na changamoto hii, na mara karibu zote ili kuthibitisha imani yangu kwa watu wengine, imani ya kwamba anachoweza mwanaume na mwanamke anaweza, huwa inanilazimu kuzungumzia hisia juu ya kazi yangu kwa kumualika muuliza swali kuitalii historia yangu.

Kila ninapozungumzia historia ya kazi yangu, mimi binafsi hujihisi kama ndio ninaipitia mara ya kwanza. Kila wakati najifunza jambo jipya ninapotazama historia yangu. Hadithi yangu ni moja ya hadithi nyingi, tena zinazoshabihiana, za binti anayezaliwa katika nchi ya Tanzania, na pengine katika bara la Afrika. Ni hadithi ambayo mara nyingi huanza na Baraka nyingi lakini zisizokosa vikwazo njiani.

Baraka ya kwanza ni kwamba mama aliyenibeba tumboni kwa miezi tisa ni Mmakonde, kwa takwimu za haraka ni wazi kwamba kabila la Wamakonde, wenyeji wa kusini mwa Tanzania, ndio wachongaji wanaofahamika zaidi ndani ya nchi hii. Kwa hivyo, naweza kusema sikuchagua kuwa mchongaji, bali uchongaji ulinichagua. Nimekulia kijijini kabisa na katika utoto wangu nilizungukwa na familia nyingi za wachongaji, japo wengi kama si wote, walikuwa ni wanaume.

Baraka ya pili ni kwamba babu yangu mzaa mama yangu alikuwa ni fundi seremala na pia mchongaji wa vinyago, kwa hivyo nilianza kucheza na vifaa vya uchongaji nikingali binti mdogo kabisa, na kwa bahati nzuri babu yangu alifurahi nilipokwenda kucheza katika karakana yake.

Napenda kusema hapa kwamba kama babu yangu angekuwa akifanya kazi nyingine labda nisingekuwa mchongaji leo. Lakini si hivyo tu, iwapo nafsi ya babu yangu ingekuwa imetawaliwa na mfumo dume, pengine leo nisingekuwa mchongaji mwanamke, fursa niliyopewa na babu yangu ni mchango mkubwa uliosababisha niwe mwanamke ninayepambana katika fani inayosemekana kuwa ni ya wanaume.

Ni vigumu kujibu swali lililoulizwa bila ya kumuhusisha bibi yangu mzaa mama katika kufanikiwa kwangu kuwa mchongaji mwanamke, ama mwanamke mchongaji. Bibi yangu alikuwa mfinyanzi mzuri wa mitungi na vyungu. Kabla ya kufikia umri wa kwenda shule za serikali, tayari nilikuwa nimeshakwenda shule ya nyumbani. Kwa maana hiyo basi iwapo usingenikuta kwenye karakana ndogo ya babu yangu, ungenikuta pembeni ya bibi yangu nikitengeneza wanasesere wa udongo.

Nadhani ujuzi wangu wa kuchonga vinyago ulianzia hapa zaidi, na pengine nisingekuwa mchongaji basi lazima ningekuwa mfinyanzi. Ni kazi mbili nilizozipenda kuliko chochote kingine, ni kazi nilizoamini wazi kabisa kwamba ningependa kuzifanya katika maisha yangu hapa duniani.

Kazi ya uchongaji niliichagua mapema kwa sababu katika kijiji changu wakati watoto wote wa kike wa umri wangu tulipokuwa katika umri wa kutengeneza wanasesere ulipopita, wenzangu waliachana na mchezo huo lakini mimi niliendelea na sikuwahi kuacha. Baadae nikaanza kuchonga vijisanamu vidogo kwa kutumia miti ya mihogo na wakati mwingine hata mihogo mibichi, sikuwa nikichonga kwa ustadi sana lakini nilijuwa wazi kuwa ninaweza kuchonga hata kwenye mti mgumu kama nikiweka bidii.

Mapenzi yangu kwa sanaa hii yalinifanya kuoneka

na mwenye upungufu, tofauti na watoto wengine. Wengi waliona kama nimekataa kukua. Nilipoanza shule ya msingi sikuwa mwanafunzi mzuri sana darasani, sikuelewa kwa haraka kwa nini watu wanafundishwa vitu wasivyo na mapenzi navyo. Nina uhakika kama shuleni wangefundisha somo la kuchonga labda na mimi ningekuwa mmoja wa wanafunzi mahiri katika masomo. Ingekuwa rahisi kwangu kuelewa somo langu kwa sababu nilikuwa nalipenda.

Elimu yetu ya darasani, inatupima kwa maandishi, labda ingekuwa inatupima kwa matendo pia na mimi ningefanikiwa kwenda shule ya sekondari kama wenzangu, lakini kwa sababu akili yangu ilikuwa kwenye vinyago wakati wote, safari yangu ya darasani ikaishia hapo. Sikuwa na sifa za kwenda shule ya sekondari kwa sababu mtihani wangu wa nadharia pekee haukunipa nafasi.

Mara nyingi watu huniuliza iwapo ninasikitika kwa kutopata nafasi ya kwenda elimu ya juu. Huwa nasikitika kwa sababu ukweli ni kwamba sikukataa kwenda elimu ya juu lakini sikuweza kufikia vigezo vya watahini kwa wakati huo. Kwa upande wa pili sijutii kwa sababu labda ningeenda elimu ya juu na mimi ningekuwa kama wenzangu wengi wanaopenda kuvaa suti na kukaa kwenye kiti cha kuzunguka ofisini lakini wasifurahie kazi wanayofanya. Ofisi yangu ni chini ya mwembe, vazi la kazi yangu ni ovaroli, lakini ninayo furaha moyoni ya kufanya kile ninachokipenda. Nina imani hata siku Mungu atakapoamua kufanya hesabu ya namna nilivyotumia muda wangu kujiletea furaha moyoni, hatosikitika, ataona wazi kuwa nilifanya kile alichoniagiza kuja kukifanya hapa duniani.

Sikuamka siku moja na kujikuta nimekuwa mchongaji mwanamke, niliingia dunia hii nikitambua kuwa nataka kuwa mchongaji mwanamke. Tangu nilipofahamu nilichohitaji kwenye maisha yangu nimeweka akili, roho, mwili, muda, na moyo wangu kwenye tamanio langu. Si kwamba akili yangu inawaza uchongaji muda wote, la hasha, huwa nawaza kujipamba pia kama wanawake wengine wote, lakini ukweli ni kwamba hata ninapojipamba nusu ya mawazo yangu yapo kwenye kazi yangu.

Ni kwa kuwa na imani kama hii ndiko kulikorahisisha kazi yangu na kuyaweka mazingira ya kazi yangu katika hali ya mteremko. Umakini wangu kazini ndio ulionijengea heshima katikati ya wanaume, wananiheshimu na kunipenda, wananisaidia sana pia. Walimu wa kazi yangu ni wanaume na wanawake, kila mmoja kwa nafasi yake. Soko la kazi yangu ni la wanaume na wanawake, kila mmoja kwa nafasi na maono yake.

Hali hii inanifanya kila wakati nijiulize, “Kwa nini nisiwe mwanamke mchongaji au mchongaji mwanamke wakati uwanja uko wazi kwa ajili yangu?” Swali hili hunifanya kukamata gogo na patasi na kutengeneza kinyago. Huwezi kuitwa mchongaji mwanamke au mwanamke mchongaji bila kuchonga.

Kwa hivyo basi, mimi ni mwanamke mchongaji kwa sababu ninachonga na kuhusu ninajisikia vipi kuwa katika fani ya wanaume ukweli ni kwamba “Mara zote mtazamo wangu ni kwamba kazi yangu ni zaidi ya jinsia, kazi yangu ni sehemu ya uumbaji na katika uumbaji Mungu amemshirikisha kwa karibu zaidi mwanamke kwa kubeba mimba kwa miezi tisa. Lakini Mungu alifahamu pia kwamba uumbaji hautakamilika asipokuwepo mwanaume, na vivyo hivyo kinyume chake. Kwa hivyo najisikia vyema kukamilisha uumbaji kwa kujumuika katika FANI YA WACHONGAJI”

Afrika imekwishaamka, na mwanamke kama alivyo mwanaume amekwishaamka. Yanayotuunganisha ni makubwa kuliko yanayotutenganisha. Siku mwanamke na mwanaume watakapoamua kushikana mikono, na tayari kazi hii imekwishaanza, basi itakuwa neema kwa dunia hii maana hatutakuwa na wakati wa kupoteza tukimjadili ‘mchongaji mwanamke’ bali kama ilivyo kwa wanaume, mwanamke atatambulika kama “Mchongaji”.

Mwanamke asimame sasa na mwanaume asimame pamoja nae ili miaka michache tangu sasa mtu asihukumiwe kwa jinsia yake bali kwa ubora wa kazi au fani yake.

Najisikia huru kuwa mchongaji. UHURU SASA, UHURU MILELE!

Have you ever wished you were not Tanzanian?

You could see it in their eyes. That strong urge to prove something wrong. To show that ‘yes, we can’ be successful Tanzanians out there. And that surely Tanzania as a success story is possible.

As I listened attentively to them my mind drifted away. It went as far as Euro-America. I wondered how many times Africans or Tanzanians have to prove themselves to the world.

They were three of them. Each came to tell her story in our workshop on ‘Women as Producers of Knowledge’ at the recently ended Gender Festival. A ‘herstory’ that will re-centre women.

The first one, Mwandale Mwanyekwa, spoke of how it is possible to be a successful woman sculptor in a domain dominated by men. Then Modesta Mahiga showed how it is possible for a young woman to manage her own successful company. Finally Belinda Mlingo opened up the possibilities of successfully competing globally in the not so free market of fashion and design.

As a man I could only indirectly relate to how proud they feel to be women and Tanzanian women for that matter. But, as a ‘Tanzanian African’, I could directly relate to how they feel to be Tanzanian. What I sensed is that common persistence feeling of a bruised African pride.

This is the feeling that haunted Frantz Fanon when he lamented why we should only derive our basic purpose from the African past. It is what troubled Mwalimu Julius Nyerere when he warned us about being “permanent source of the hewers of wood and drawers of water for the educated of this world” if we don’t enter “the honourable competition for knowledge.”

Since that tragic encounter between Africa and the West which keep replaying itself in many ways, ‘the African’ has never ceased to attempt to prove himself/herself. As this encounter is rehearsed time and again, he/she is asked over and over again to question his/her pride as an African. ‘What do you have to show to the world?’ ‘What have you contributed to civilization?’

In the case of post-Ujamaa Tanzania , I think, our wounded African pride is sorely festering. Why? Because of what the late Professor Chachage referred to as our ‘collective imbecilization.’

Note, for instance, the following anecdote from Modesta Mahiga: “It saddens me therefore that when a foreigner speaks to a confident and well presented Tanzanian they immediately ask where that person is from because they couldn’t possible be Tanzanian.”

“Unfortunately”, she concludes, “we are not associated with excellence. I will never forget that during training overseas a former CEO I served under said ‘putting the words ‘Tanzanian’ and ‘Excellence’ together would be an oxymoron.’ Even when convinced that you are indeed a Tanzanian they attribute your confidence and drive to foreign exposure. I find this insulting.”

If you can’t identify with that anecdote then try recalling something similar to what Belinda Mlingo’s hears during her numerous attempts to explain to the Euro-American mindset where the heck Tanzania is: ‘Ooh Kilimanjaro’; ‘Aah Zanzibar’; ‘Yeah Nyerere; ‘Wow Serengeti’!

It is these encounters coupled with ‘our collective imbecilization’ in the areas of grand corruption (ufisadi), contradictory policies (sera ndumilakuwili) and what a runaway Tanzanian refers to as the ‘celebration of mediocrity’ that sometimes make us wish we are not Tanzanians.

As the Kiswahili saying goes ‘lisemwalo lipo kama halipo linakuja’, that is, ‘what is said is there and if not then it is coming.’ Due to certain historical circumstances, there is a lot that is said about us that is ‘really’ there. But, even if it is not there, it is coming because of our own making.

Surely we don’t have to make history work against us. After all we have claimed these as the times of the ‘African Renaissance’. We have proclaimed that today it feels good to be African.

It is about time now that we make our own history and herstory. As Mwandale Mwanyekwa alerts us, ‘ Africa has already awakened!’ Why, then, should Tanzania (ns) remain in slumber?

© Chambi Chachage - The Citizen (15/09/09)

Toward Unsilencing 'Silences in African History'

“Of all the crimes of colonialism there is none worse than the attempt to make us believe we had no indigenous culture of our own; or that what we did have was worthless – something of which we should be ashamed, instead of a source of pride”

Julius Nyerere

"History will one day have its say. It will not be the history taught in the United Nations, Washington, Paris, or Brussels, however, but the history taught in the countries that have rid themselves of colonialism and its puppets. Africa will write its own history, and both north and south of the Sahara it will be a history full of glory and dignity"

Patrice Lumumba

WARSHA YA WASIFU WA WANAWAKE KAMA WAZALISHAJI, WATUNZAJI NA WATOAJI WA MAARIFA NA WAENDELEZAJI WA UTAMADUNI

WARSHA YA 4 YA TAMASHA LA 9 LA JINSIA

ALHAMISI 10 SEPTEMBA 2009

SAA 5 ASUBUHI – SAA 11 ALASIRI

VIWANJA VYA MTANDAO WA JINSIA TANZANIA (TGNP)

MABIBO, DAR –ES- SALAAM

Wasifu wa Wanawake kama Wazalishaji, Watunzaji na Watoaji wa Maarifa na Waendelezaji wa Utamaduni na Historia Mbadala ya Jamii

Utangulizi
Warsha hii inaangalia umuhimu wa mwanamke katika kuvumbua, kuhifadhi na kusambaza maarifa, ufahamu au ujuzi wa masuala mbalimbali katika jamii. Katika jamii mbalimbali mwanamke amekuwa kiungo na msingi mkuu katika kuzalisha, kutunza na kukuza utamaduni na historia ya jamii husika. Lakini kutokana na mfumo dume kuota mizizi katika jamii hizi, nafasi hiyo ya mwanamke ama imekuwa haitambuliwi ipasavyo na kusahauliwa sana au kwa makusudi kabisa imewekwa pembezoni kana kwamba wanaume pekee ndio wanajishughulisha na uzalishaji na umiliki wa rasilimali ya maarifa.

Kwa kuzingatia mada kuu ya Tamasha la Tisa la Jinsia -2009 lenye Kaulimbiu ya ‘Rasilimali Ziwanufaishe Wanawake Walio Pembezoni’, washiriki wa Warsha ya Nne watamtambua na kumbainisha na kumrudisha mwanamke aliyeko pembezoni katika nafasi yake muhimu kama mmoja wa wazalishaji, watunzaji na watoaji wa maarifa yanayohusiana na matumizi na hifadhi ya rasilimali hizi ambazo zinapaswa kumnufaisha kama zinavyowanufaisha watu wengine ambao hawako pembezoni.

Maarifa na Utamaduni kama Nyenzo za Vuguvugu la Ukombozi wa Wanawake
Tunapozungumzia maarifa na utamaduni ambao mwanamke ni mshiriki mkuu wa uzalishaji, utoaji na usambazaji wake tunamaanisha nini hasa? Tunamaanisha kuwa maarifa ni yale mambo yote ambayo jamii au watu fulani katika jamii wanayajua na kuyatumia kama mbinu au nyenzo ya kutumia rasilimali zao ili kujikimu na kujiletea maendeleo yao. Hali kadhalika tunamaanisha kuwa kwa ujumla wake maarifa hayo yote ndio utamaduni wenyewe wa jamii hiyo na wanajamii wake.

Kwa mfano, rasilimali kuu ya ardhi imekuwa ikitunzwa na kutumiwa kwa namna tofauti katika jamii mbalimbali. Maarifa kuhusu matumizi hayo ya ardhi ni kama vile kupumzisha ardhi katika kipindi fulani ili ipate rutuba kwa ajili ya msimu mwingine wa kilimo katika jamii za wakulima au malisho katika jamii za wafugaji. Kwenye jamii husika maarifa haya yamekuwa yakirithishwa kutoka kwenye kizazi kimoja hadi kingine na hivyo kuendelea karne hadi karne na kuwa sehemu ya utamaduni wa jamii hiyo. Jamii za wafugaji wa Kimaasai na Kibarabaig, kwa mfano, zimekuwa na utamaduni wa ufugaji wa kuhamahama ambapo wakati wa msimu wa kiangazi zinaliaacha kwa muda eneo fulani lenye rutuba lipate muda wa kuchipusha majani zaidi na kurutubisha vyanzo vya maji. Katika kipindi hicho jamii hiyo itakwenda kwenye maeneo mengine na baada ya msimu huo kuisha itarudi tena kwenye eneo la awali ambalo sasa litakuwa na uwezo wa ziada wa kustahimili wingi wa mifugo yao bila kuchoka na kupoteza rutuba yake hadi msimu ujao wa kuhama utakapoanza. Mwanamke katika jamii hizi amekuwa ni mshiriki muhimu katika kukuza na kuhifadhi maarifa haya hasa ukizingatia kuwa katika jamii za Kimaasai amekuwa mstari wa mbele katika maarifa ya ujenzi wa maboma ya kudumu na yale ya muda kwa ajili ya uhamaji.

Warsha hii inampa changamoto kila mshiriki kujiangalia kwa undani yeye mwenyewe na jamii inayomzunguka kuona ni ujuzi na maarifa gani ambayo yeye au wanawake walio pembezoni wanayavumbua, wanayakuza na wanayasambaza kama sehemu ya utamaduni wao. Je, yule mwanamke anayechota maji kwenye kisima kile cha maji kilicho mbali na pale anapoishi ana maarifa gani kuhusu namna ya kupata rasilimali hiyo ambayo imekuwa adimu bila sababu ya msingi na, je, maarifa hayo yanamsaidiaje yeye na wenzake katika kupata, kuhifadhi na kutumia maji hayo katika namna endelevu? Harakati za mwanamke huyu na wenzake kupata maji zinafanikiwa kwa kiasi gani na,je, mafanikio hayo yanasambazwa kwa wanajamii wengine ambao nao wana changamoto ya upatikanaji wa maji?

Je, maarifa ya Bibi yule katika Kijiji kile aliyekuwa anatumia chungu cha asili kuyafanya maji yawe ya baridi pamoja na kuwa safi na salama , yamehifadhiwa na kurithishwa kwa kizazi kinachofuata au yamesahauliwa kwa kuwa baadhi ya watu katika jamii wana majokofu? Na ule ujuzi wa Dada yule kwenye Mtaa ule katika kutambua ni wapi panafaa kuchimba kisima chenye maji ambayo siyo ya chumvi au magadi umehifadhiwa na kusambazwa kwa wengine ambao wanahitaji maji ya aina hiyo kwa muda wakati wanaendelea na harakati za kuhakikisha maji ya bomba yanapatikana kwa kila kaya nchini?

Mifano hiyo ya maarifa kuhusu ardhi na maji ambazo zinahesabika kama rasilimali muhimu sana ni sehemu ndogo tu ya maarifa ambayo wanawake, wakiwamo wale walio pembezoni, wameyazalisha na wanaendelea kuyazalisha. Changamoto kubwa inayotokana na mfumo dume ni, je, maarifa haya yanahifadhiwa na kurithishwa kwa vizazi vijavyo kama sehemu ya utamaduni wa jamii husika na kama mchango muhimu wa wanawake katika kuiendeleza jamii hiyo. Kama utamaduni ni jumla yote ya masuala ya jamii kama wasomi wetu wanavyotukumbusha, je, mwanamke aliyeko pembezoni anatambuliwa kama mshiriki muhimu katika jumla yote ya masuala hayo ya jamii yetu/zetu?

Warsha hii pia inaangalia upande wa pili wa shilingi ambao mwanamke anashiriki katika kuzalisha na kuhifadhi maarifa yanayoishia kuwa nyenzo za kumkandamiza na kuikandamiza jamii yake pamoja na kujenga utamaduni wa kukubali ukandamizwaji. Lakini warsha hii haiishii hapo tu bali inaangalia ni jinsi gani maarifa hayo hayo yanatumiwa au yanaweza kutumiwa na wanawake kama nyenzo ya harakati za kupinga utamaduni/maarifa kandamizi na kujikomboa dhidi ya mawazo na mifumo ya mahusiano inayoelekezwa na taasisi na itikadi ya mfumo dume na mifumo kandamizi mingine kama vile ile ya ubaguzi wa rangi na ubepari wa kibeberu.

Kuwatambua na Kuwabainisha Wanawake kama Wadau Muhimu wa Maarifa
Ili kutimiza lengo lake kuu la kumrudisha mwanamke aliyeko pembezoni mwa jamii kwenye nafasi yake halisi, yaani awe ‘katikati ya jamii’, warsha hii itatumia mbinu ya ‘Vunja Ukimya – Sema Usikike!’ Hii mbinu itahusisha kuwapa nafasi washiriki kuelezea wasifu wao na kutoa visa mkasa au shuhuda ya kile wanachokifahamu, namna walivyokifahamu na jinsi ambavyo wanawafahamisha wengine. Warsha hii itakuwa uwanja wa kupashana habari na kubadilishana uzoefu kuhusu maarifa mbalimbali ambayo ni zao la wanawake hasa wale walio pembezoni. Maarifa haya yatakusanywa na kusambazwa kwa jamii na kuhifadhiwa kwa ajili ya vizazi vijavyo kama sehemu muhimu ya jamii hii. Hivyo, warsha hii itakuwa na matukio haya:

1.Maelezo kutoka kwa Washiriki kuhusu Maarifa yatokanayo na Mchango wa Wanawake
2. Maonyesho ya Magazeti na Vitabu vyenye Wasifu wa Wanawake Mbalimbali Tanzania
3. Mada kuhusu Kumbukumbu kutoka kwa Mwangalizi wa Nyaraka na Maktaba (Mkutubi)
4. Mahojiano ya Wazi na Wanawake Walioandika au Walioandikiwa Wasifu katika Magazeti
5. Mafunzo kuhusu kujiandikia kwa urahisi Kitabu cha Kumbukumbu za kila Siku (Shajara)
6. Majadiliano kuhusu ‘Maarifa Simulizi’ na Changamoto ya kutojua Kusoma na Kuandika
7. Mkanda wa Video kuhusu Harakati za Wanawake kupata na kutoa Taarifa na Maarifa
8. Maswali na Majibu kati ya Washiriki na Wataalamu wa Maarifa Asilia na Tiba za Jadi

Washiriki wafuatao na wengineo wanatazamiwa kujumuika na Wanatamasha katika warsha hii:

(i) Wahariri wa Kijarida cha Woman (Mwanamke) wa Gazeti la Daily News
(ii) Wahariri wa Kijarida cha Woman (Mwanamke) wa Gazeti la The Citizen
(iii) Waandishi wa Wasifu na Maarifa ya Wanawake katika gazeti la Mwananchi
(iv) Waandishi wa Gazeti la Si Mchezo! la Femina HIP na waliotoa Stori Yangu
(v) Wanawake 2 waliohojiwa na kuandikiwa wasifu kwenye Gazeti la Lucky!
(vi) Wachapishaji wa Andika Afrika na Wadau wa Gazeti la Startup Biashara
(vii) Wakutubi 2 kutoka Maktaba Kuu na ya Chuo Kikuu cha Dar-es-Salaam
(viii) Wakunga wa Jadi na Waganga Rasmi wa Tiba Asilia na Mitishamba

Hitimisho
Baada ya kupata Uhuru na kuwa Jamhuri Mwalimu Julius Kambarage Nyerere alitukumbusha kuwa katika makosa yote ya ukoloni hakuna lililo baya kupita jaribio lao la kutufanya Watanzania tuamini kuwa hatukuwa na utamaduni wetu au kile tulichokuwa nacho hakikuwa na thamani yoyote. Warsha hii ni sehemu ya jitihada za kutambua kuwa kile tulicho nacho – yaani maarifa yetu na utamaduni wetu – kina thamani na umuhimu na kuwa wale wote wanaozalisha maarifa hayo wanapaswa kutambuliwa. Na kama alivyosema mwanamaarifa mmoja, kuna nafasi kwa kila mtu kwenye uwanja wa ushindi dhidi ya ukandamizaji. Ndio, kuna nafasi kwa kila mtu – mwanamke na mwanaume aliye pembezoni na asiye pembezoni – kwenye ulingo wa kuzalisha na kukuza maarifa ya ukombozi wa wanawake kimapinduzi.