Wednesday, October 31, 2018

Barua ya Wazi kwa Rais: GMO ni Sera ya Serikali?

Barua ya Wazi kwa Rais wa Tanzania: Je, GMOs ni Sera ya Serikali?


Mheshimiwa Rais;

Heri ya siku ya kuzaliwa! 

Kwa heshima na taadhima, niruhusu mimi mtoto wa mkulima mdogo na mwananchi wa nchi yetu tukufu nikusalimu. Hali yangu mimi na wanafamilia wenzangu, ambao ni wakulima wadogo nchini, si njema kabisa. Mheshimiwa Rais, kama ujuavyo, sisi ni takribani asilimia zaidi ya 70 ya wananchi wote, na naamini kuna ndugu zako wa damu ambao ni sehemu ya jamii hii ya watanzania. 

Ukulima mdogo ndiyo uhalisia wetu. Hatuwezi kuukataa kwa sasa, japo wengi tuna matumaini ya kupiga hatua, kama serikali itatuwekea misingi thabiti. Lakini hali yetu ni ile Waswahili wanasema ‘bora ya jana kuliko leo.’ Mikakati ya kumkwamua mkulima mdogo nitaieleza katika kitabu changu, lakini kwa leo niruhusu tu nikuulize swali la kisera. 

Mheshimiwa Rais, tarehe 28  Septemba, 2018 Jijini Geneva, Kamati ya Haki za Binadamu ya Umoja wa Mataifa ilipitisha Azimio la Haki za Wakulima Wadogo. Azimio hili ni ushindi kwa wakulima wadogo duniani dhidi ya Makampuni hodhi katika sekta ya kilimo katika mapambano yaliyochukua zaidi ya miaka 17. Azimio hili linazungumzia haki za ARDHI, MBEGU, BAIOANUAI (Biodiversity) na SOKO LA NDANI LISINAJISIWE NA BIDHAA KUTOKA NJE.  

Kimsingi haki hizi zinaendana na Uhuru wa Chakula (Food Sovereignty) kwa nchi maskini, ambao ndiyo uhuru pekee tuliobaki nao. Kinachonishangaza Mheshimiwa Rais ni kuwa, pamoja na kuwa na idadi kubwa ya wakulima wadogo nchini, Tanzania haikuwakilishwa katika Azimio hili muhimu. Jumla ya nchi 34 zilikubali Azimio, nchi 11 zilikaa pembeni (abstain) na kama ilivyotegemewa, nchi zilizoendelea zilipinga Azimio hili. Mheshimiwa Rais, tulipitwa au hatujali? Namshukuru Mungu wa wanyonge Azimio limepita.

Lakini Mheshimiwa Rais, mienendo ya Serikali inatupa mashaka makubwa zaidi sisi familia ya wakulima wadogo. Naliongea hili kwa ujasiri kwa kuwa nimekulia kilimo na naishi na wakulima wadogo. Hata utafiti wangu wa uzamivu uliwalenga wakulima wadogo na unahusu Uhuru wa Chakula Tanzania. 

Mheshimiwa Rais, serikali imekuwa ikipigia chapuo teknolojia ya uhandisijini wa mazao ya GMOs nchini. Tumeliona hilo katika Programu ya ASDP II uliyoizindua hivi karibuni, ambayo inatamka wazi mwelekeo wa kilimo chetu kwa matumizi ya GMOs, siyo tu katika mimea, bali hata wanyama (ikanifanya niwaze majaliwa ya ng’ombe za rafiki zangu Wamasai). Angalau basi tukusikie kwa maneno yako, je, wewe ni shabiki wa teknolojia hiyo na kwamba ni mdau wa mradi ya GMOs katika utafiti unaoendelea Makutupora, ambayo sasa inahalalishwa hapa nchini kupitia vyombo vya habari?

Barua yafaa iwe fupi ili isomeke kwa haraka na kueleweka kirahisi. Hivyo, Mheshimiwa Rais, nitaandika kwa uchache kuhusu sababu kwa nini Tanzania haihitaji GMOs. Lakini ninazo makala ndefu za kitaaluma zinazohusu jambo hili. 

Sababu mojawapo ya kukataliwa GMOs inatokana na athari zake katika mazingira. Kwa mfano, katika utafiti uliofanywa na Mwanazuoni John Paul na kuchapishwa mwaka huu wa 2018, ikiwa na kichwa Genetically Modified Organisms (GMOs) as Invasive Species unaonesha kuwa GMOs ni viumbe vamizi. Huharibu mazao asilia, mimea mingine, wanyama na kuleta athari katika mazingira ya viumbe hai.

Hata katika elimu ndogo ya Kilimo tuliyojifunza sekondari, Mheshimiwa Rais, mahindi huzaa kwa uchavushaji. Kama mahindi ya GMOs na ya kawaida yatapandwa pamoja tutegemee nini? Kimsingi mahindi ya mbegu zisizo za GMOs yakiingiliana na ya GMOs yatapotea na kutuletea balaa kubwa la utegemezi huko mbeleni. Izingatiwe kuwa mbegu za GMOs hazirudiwi kupandwa zikatoa mazao. 

Mheshimiwa Rais, napenda kujua kama hayo majaribio ya Makutupora yanajibu wasiwasi huu. Kwamba mbegu zao za GMOs hazitaathiri mbegu zetu, mimea mingine na mazingira kwa ujumla! Au ni utafiti unaoonesha tu kuwa GMOs zitastawi nchini? Mheshimiwa Rais unisamehe kwa kusema hili, hata bangi, ule mmea tunaoupiga vita, bado unastawi katika nchi yetu tukufu, tena vizuri mno.

Kupotea kwa mbegu zetu [kutokana na kuingiliana na mbegu za GMOs] kutatufanya tuwe watumwa wa makampuni ya mbegu. Mheshimiwa Rais, naamini umefuatilia habari kuhusu kampuni ya Monsanto, ambayo sasa imenunuliwa na kampuni ya Bayer ya Ujerumani kwa zaidi ya shilingi trilion 120 (USD 62 bn). Monsanto imekuwa ikipigwa vita hasa Amerika ya Kusini kwa namna ilivyotaka kuwafanya watu wake watumwa wa chakula. Pale ambapo tutapoteza mbegu zetu za asili, au tulizoziendeleza muda mrefu kupitia taasisi zetu za utafiti, tutakuwa tumekubali kuwa mateka. 

Mheshimiwa Rais, wewe umekuwa ukipinga ubeberu kwa nguvu zako zote, na nisingependa hili la utumwa wa mbegu litokee katika utawala wako. Afrika Kusini, ambako waliruhusu GMOs tangu miaka ya 90, sasa zaidi ya asilimia 90 ya mahindi ni GMOs na wakulima wanalazimika kulipa ziada ya ada ya teknolojia kwa Monsanto. Pamoja na kubeparisha kilimo chao, bado Afrika Kusini hawajaweza kutokomeza njaa.

Suala la utamaduni wa chakula ni muhimu pia liongelewe katika muktadha huu. Kuna ladha, harufu nzuri na uasili wa chakula. Kama ujuavyo, Mheshimiwa Rais, hizi ni sifa pekee zinazotofautisha chakula chetu. Na tunapaswa kuvitunza vyakula hivi kwa choyo kubwa - hasa kwa kuwa sisi ni kitovu cha utalii Afrika. 

Tukisoma baadhi ya makabrasha na shuhuda za wageni, tunaona watalii wanakizungumzia chakula chetu katika namna ya sifa ya pekee. Mheshimiwa Rais, pengine unakumbuka kuwa, mmoja kati ya watetezi wa GMOs Robert Paarlberg aliwahi kusema mwaka 2009 kuwa “chakula kilichozalishwa kiasili (organically) kina ladha na harufu ya kuvutia zaidi kuliko vyakula vya GMOs ndiyo maana nchi za Ulaya hazitaki GMOs" lakini "masikini wa Afrika hawapaswi kuwa na uchaguzi” Je, ni kweli tumefika sehemu ambayo hatupaswi kuwa na uchaguzi kwa kuwa sisi ni maskini? 

Mheshimiwa Rais, katika makala yenye kichwa No Scientific Consensus on GMO Safety iliyochapisha wa wanasayansi 15 kwa pamoja katika Jarida la Environmental Sciences Europe mwaka 2015, tunaelezwa kwamba japo kumekuwa na jitihada za kuuaminisha ulimwengu kuwa GMOs ni salama kwa afya, lakini kimsingi hakujawa na muafaka wa usalama wa GMOs. Na kuna baadhi ya tafiti zilizoenda mbele kueleza kuwa GMOs zina madhara kiafya. Baadhi ya madhara ya afya yanayotajwa ni pamoja na uzio na saratani. Je, utafiti unaofanyika Makutupora unalenga kuleta majibu ya wasiwasi wa madhara ya afya yatokanayo na GMOs?

Monsanto imeshtakiwa zaidi ya mara hamsini huko Marekani na hivi karibuni ilipatikana na hatia, wananchi wakiilalamikia bidhaa zao kuwaleatea saratani. Kuhusu chakula cha GMO jibu la kampuni hiyo limekuwa hilo hilo kuwa hawalazimiki kisheria kudhibitisha kuwa vyakula vyao havina madhara. Wanaojiita wanasayansi wetu nchini hawatuambii ukweli, labda kwa maslahi yao binafsi. Lakini katika majadiliano tuliyofanya HakiArdhi hivi karibuni, mmoja wa wanasayansi hao, baada ya kubanwa na wakulima, alikiri kuwa uangalifu unahitajika hasa katika mimea iliyobadilishwa kuzalisha sumu ili kuua wadudu. 

Mheshimiwa Rais, Takwimu za Wizara ya Kilimo zinaonesha kuwa Tanzania bado hatujafikia hata asilimia 30 ya matumizi ya mbegu bora, mbolea na viuatilifu. Bado tumekuwa tukizalisha zaidi ya asilimia 120 ya chakula kinachohitajika nchini. Wiki tatu zilizopita nilikuwa Mkoa wa Rukwa (Sumbawanga) na nilikutana na Wazalishaji wanaolalamikia soko la mahindi na siyo changamoto za uzalishaji. Tena kuna waliovuna mahindi ya kutosha bila hata kutumia mbolea. 

Lakini watu wa GMOs wanatuletea taarifa kuwa kuna uzalishaji mdogo sana na mahindi yanashambuliwa sana na wadudu. Kimsingi wanatangaza Hali ya Hatari (National Emergency) kwa jinsi wanavyotuonesha wadudu wala mahindi katika video zao. Mheshimiwa Rais, ni kweli tumefikia huko? Kama ni kweli mbona hujatutangazia hali ya hatari ili basi GMOs tuipokee kama hatua yetu ya kupunguza kifo cha haraka? Na kama siyo kweli, kwa nini tunalazimishwa kuruka kutoka kutumia mbegu za asili kwa asilimia 80 za sasa hadi GMOs, teknolojia ya juu kabisa wakati hatujaweza kuvuna tija itokanayo na mbegu bora za OPVs na Hybrid? 

Kuna agenda gani hapo? Tunakimbilia wapi? Tunapitwa na nini?

Mheshimiwa Rais, sipendi nikuchose sana. Naomba niulize swali moja la mwisho. Ubora tulio nao kama nchi ukilinganisha na nchi zingine (Comparative Advantage) wanaouongelea wachumi au kile wasomi wa fani ya Biashara wanachokiiita eneo la ubora (niche) wetu lipo katika nini? Sidhani kama tunaweza kushindana na Marekani katika kuzalisha mahindi ya GMOs, chakula chenye unyanyapaa duniani kote. Sisi tunapaswa kuwa msingi wa chakula salama Afrika Mashariki na kwingineko duniani. Wakulima wetu wanapaswa kuwa msingi wa kuzalisha chakula hiki na kunufaika kama ilivyo sasa, ambapo soko bado si la uhakika.

  Katika utafiti wangu  nilitembelea vituo vya utafiti wa kilimo. Nikiri kuwa ni taasisi nyeti na zina wataalam (japo wametelekezwa) wanaoweza kutusaidia katika kuboresha mbegu zetu za asili kama wakiwezeshwa. Sote tunajua mbegu bora siyo lazima iwe ya GMOs.

Mheshimiwa Rais, tukumbuke kuwa wakati wa Utawala wa Rais Dkt. Jakaya Kikwete, mradi wa GMOs wa WEMA haukuanza nchini  japo ulipaswa kuanza 2008. Hii ilitokana na kifungu kinachohusiana na dhamana ya uharibifu kijulikanacho kwa Kiingereza kama ‘strict liability’ kilichopo katika kanuni zetu za usalama wa viumbe na uhai (Biosafety). Kifungu hiki kilisema mtu atakeyeingiza GMOs nchini atawajibika moja kwa moja kwa madhara yoyote yatakayotokana na GMOs kiafya, kimazingira na kiuchumi.

Hiki kifungu kiliwachelewesha watu hawa wa WEMA kuanza utafiti mpaka mwaka 2016 Serikali ilipolegeza masharti na kuweka kifungu kinachosema ‘strict liability’haitatumika katika utafiti. Kama GMOs ni kitu chema kama WEMA unavyodai na ni ukombozi wetu, waliogopa nini kuanza 2008 hadi wakashawishi kanuni zibadilike? Hata sasa wanadai sheria zetu zinawabana wanataka tulegeze zaidi watuletee balaa tushindwe pa kuwabana.

 Walaji wa chakula kinacholimwa na wakulima wadogo hawapo salama pia. Muda si mrefu tutaanza kuona maduka makubwa (supermarkets) za vyakula vya asili (organic food) ambavyo watu wa kada ya juu tu ndio pekee watamudu kununua.  Wameshaanza na madogo madogo. Tunaendelea kutengeneza matabaka kwa maslahi ya mwekezaji.

Mheshimiwa Rais, huenda barua hii haitakupendeza. Najua pia barua hii haitawapendeza wadau na watunga sera wanaopigania GMOs izidi kutamalaki nchini. Hakika itaichukiza kampuni husika inayowekeza katika mradi wa WEMA huko Makutupora.

Wanatudhihaki kuwa sisi tunapinga sayansi. Lakini ni sayansi zipi tumezipinga hapa nchini? Kama alivyowahi kusema mwanazuoni nguli Karl Polanyi  mwaka 1944, hatuwezi kuiruhusu teknolojia ya kinyonyaji na inayokusudia kunufaika na majanga ya watu itamalaki.

Mheshimiwa Rais, nakushukuru kwa kusoma hii barua. Hatimaye nimetimiza wajibu wangu. Nimesema ukweli na sina haja ya kujificha.

Saturday, October 27, 2018

Wapinga Maendeleo na Wazalendo Mamboleo

Ya Wazalendo, Mabeberu na Wapinga Maendeleo: Nani ni Mzalendo Tanzania na kwa nini?


Na




Katika kipindi cha miaka takribani mitatu sasa dhana ya uzalendo (na mzalendo) imepata umaarufu sana miongoni mwa Watanzania hasa viongozi wa kisiasa. Ninadhani umaarufu wa dhana hii unaweza kuwa umekaribia ama kulingana na ule wa dhana ya ufisadi (na mafisadi) ambayo ilikuwa maarufu sana katika kipindi cha karibu muongo mmoja na nusu kabla ya dhana ya uzalendo kushika hatamu. Katika tafakari hii fupi ninaangalia nini hasa maana (ama tafsiri) ya dhana hii ya uzalendo (na mzalendo) katika muktadha mpana wa maendeleo ya watu. 

Hoja yangu ya msingi ni kwamba maana ya dhana ya uzalendo imebadilika sana siku za hivi karibuni na kupewa tafsiri mbalimbali zinazojikita katika misingi ya mitazamo ya kisiasa baina ya wanasiasa na wananchi, nafasi ya kiuchumi ya makundi mbalimbali katika jamii, na vigezo vingine vya kijamii kama utaalamu na taaluma. Nitaanza kwa kuelezea japo kwa ufupi tafsiri niliyonayo ya dhana ya uzalendo. Kisha nitajaraibu kufafanua hoja yangu ya msingi.

Uzalendo unatafsiriwa kama dhana/hali ambayo mtu ama watu fulani wanakuwa na mapenzi ya dhati na taifa lake/lao na yuko/wako tayari kwa lolote ili kulitetea taifa hilo kwa dhati na bila woga wala kificho (tafsiri yangu). Hii ni tafsiri ambayo nimeifahamu kwa muda wote. Sina shaka ndiyo ambayo wengi wanaifahamu. 

Pamoja na hilo, uzalendo unaweza kutafsiriwa kama dhana ya uzawa; nikimaanisha ile sifa ya kuzaliwa katika taifa fulani. Kwa mfano, tafsiri hii nimekuwa nikiisikia ikitumika sana katika maelezo yanayotolewa na viongozi juu ya ujenzi na uzinduzi wa miradi mbalimbali ya maendeleo…. “mradi huu umebuniwa na kujengwa na wazalendo”. Tafsiri hii humaanisha mambo makubwa mawili (kwa maoni yangu): kuonesha dhana ya uzawa/asili ya wataalamu waliotekeleza mradi husika au kufanya jambo fulani kubwa la sifa; maana nyingine ni kuidhihirishia jamii na hata jumuiya ya kimataifa kuwa na sisi kama taifa tunao uwezo wa kusimamia na kufanya mambo makubwa. 

Wakati nikiitazama tafsiri ya kwanza kama iliyo sahihi na kamilifu na hivyo kuitumia kama tafsiri rejea katika tafakari yangu; tafsiri ya pili ninaitazama kama ishara ya mwanzo kabisa ya kubadilika kwa dhana nzima ya uzalendo. Hii naweza kuifananisha na zile zama za uzawa na wazawa za Mzee Iddi Simba. Kadhalika, nimetumia mfano wa miradi ya maendeleo kwa makusudi kabisa nikielewa kuwa hili ni eneo ambalo dhana ya uzalendo imekuwa ikitumika sana kama nitavyofafanua hapo mbele. Baada ya kuweka msingi wa tafakari yangu sasa nitajikita katika kufafanua hoja yangu ya msingi. 

Ni dhahiri kuwa dhana ya uzalendo imekuwa ikitumika katika nyanja ya siasa za Afrika (ikiwemo Tanzania) kwa muda mrefu. Nakumbuka nikiwa mtoto wa shule ya msingi, mwishoni mwa miaka ya themanini na mwanzo mwa miaka ya tisini, harakati za ukombozi kule kusini mwa Afrika zilikuwa zimepamba moto. Wakati ule tulikuwa tukisikia maneno kama mashujaa na wazalendo wa Afrika yakihusishwa na harakati zile na vinara wa harakati hizo kama Mwalimu Julius Nyerere na Nelson Mandela.

Tangu wakati ule nilielewa uzalendo kama hali ya kupigania haki zako na za wale unaodhani ni wenzako bila kujali tofauti (rangi, kabila, jinsia, n.k) miongoni mwenu. Hivyo, basi ieleweke kuwa matumizi yake katika siasa si jambo jipya hata kidogo bali tafsiri mpya za kisiasa ambazo zimeongezwa katika dhana ya uzalendo.  Ninadhani dhana hii siku hizi imekuwa ikitumika hasa katika mashindano ya kisiasa baina ya vyama mbalimbali vya siasa nchini. 
Tafsiri mpya (ya uzalendo) ambayo imekuwa ikijitokeza mara kwa mara katika kauli nyingi za wanasiasa hasa wa chama tawala (Chama ambacho kimetawala nchini Tanzania Tangu Uhuru kikiitwa TANU na baadaye CCM baada ya muungano kati ya TANU na ASP) ni zile zinazoashiria kuwa uzalendo na kuwa mzalendo ni pale tu mtu anapokuwa mfuasi au muungaji mkono wa sera za chama tawala. Kutokana na kushamiri kwa tafsiri hii mpya, vyama vya upinzani na wafuasi wao wamekuwa wakijengewa picha kuwa wao ni wapinga maendeleo (yanayofanywa na chama tawala) na hivo kukosa uzalendo kwa nchi yao. Wakati chama tawala kimekuwa kikijitanabaisha kama cha kizalendo (na wafuasi wake kama wazalendo), vyama vya upizani, viongozi wake na wafuasi wao wamekuwa wakionekana kukosa uzalendo eti kwa sababu wao wanapinga tu. 

Baadhi ya wanasiasa wa upinzani, kwa mfano Mhe. Tundu Antiphas Lissu (MB) (mwanasiasa machachari wa upinzani na mwiba kwa chama tawala nchini) si tu wamekuwa wakishutumiwa kwa kukosa uzalendo bali hata kuhusishwa na hila za mabeberu za kuididimiza Tanzania. Kwa hali ya kawaida kitendo kama hiki (endapo tuhuma hizi ni za kweli) ni kukosa uzalendo kwa hali ya juu. Swali la msingi ambalo najiuliza hapa ni: je, uzalendo maana yake ni kuwa mfuasi wa chama tawala na kuunga mkono pasi na kudadisi, kuhoji na kutafakari yale kinachosimamia? 
Uhusiano kati ya siasa za vyama vingi na tafsiri ya uzalendo hauishii kwa wanasiasa peke yao bali na kwa wafuasi na wapenzi wa vyama na viongozi wake. Ni katika muktadha huu ambapo tumeanza kushuhudia kuibuka kwa matabaka ya wazalendo na wasio wazalendo. Hii ni kufuatana na upande upi wa jamii unaunga mkono chama na mwanasiasa gani kati ya chama tawala (cha kizalendo) na vyama vya upinzani (visivyo vya kizalendo). 

Kwa mfano, katika chaguzi za ubunge na madiwani zinazoendelea kutoka na wimbi la wanasiasa wa upinzani waliokuwa na nafasi za kuchaguliwa kuhamia chama tawala, zimeanza kusikika kauli za wanasiasa kutoka chama tawala wakiwatahadharisha wananchi kutowachagua wanasiasa wa upinzani. La sivyo wataadhibiwa kwa kunyimwa maendeleo. Kumbe kwa nyakati hizi unaweza kuwa mzalendo kwa sababu ya kuunga mkono chama tawala na viongozi wake na kuonekana kukosa uzalendo endapo unaunga mkono vyama na viongozi wa upinzani, na pengine kuadhibiwa kwa kukosa uzalendo.

Katika hali inayofanana kwa karibu na niliyoielezea hapo juu ni kuhusishwa kwa masuala ya kitaalamu/taaluma na dhana ya uzalendo. Ni ukweli usiopingika kuwa utaalamu ni kiungo muhimu katika kusukuma mbele gurudumu la maendelo kwani mipango ya maendeleo na utekelezaji wake vinategemea sana wataalamu katika fani/taaluma mbalimbali. Katika eneo hili tafsiri nyingine ya uzalendo imeanza kuibuka hasa pale ambapo wataalamu wanaingia katika mgongano na wanasiasa (watawala). 
Jukumu na lengo la mtaalamu ni kufanya jambo kwa kuzingatia miiko na taratibu za taaluma yake. Kwa upande mwingine lengo la mwanasiasa/mtawala ni kutekeleza yale aliyoahidi ama anayodhani yanawafaa wapiga kura wake. Hivyo basi, kufanya kazi pamoja baina ya makundi haya mawili ni suala lisiloepukika. 

Changamoto huja pale ambapo makundi haya mawili yanaposimamia misimamo inayokinzana: mtaalamu kusimamia taaluma yake na mwanasiasa/mtawala kusimamia sera zake. Katika hili, misimamo ya wataalamu katika miiko ya taaluma zao imeanza kutafsiriwa na watawala na wanasiasa kama hali ya kukosa uzalendo. Si jambo la kushangaza, kwa mfano, kusikia mwanasheria akishutumiwa kwa kukosa uzalendo eti kwa sababu tu anamuwakilisha mtuhumiwa wa ufisadi. 

Katika nyanja ya uchumi pia pamekuwepo na matumizi (ninayodiriki kuyaita mapya) ya dhana hii ya uzalendo. Hivi karibuni kumekuwa na msukumo mkubwa wa wananchi kulipa kodi na kujenga mazoea/tabia ya kupenda kufanya hivyo. Hili ni jambo la msingi kabisa na la kuungwa mkono ili kusukuma mbele gurudumu la maendeleo ya watu. Ulipaji kodi ni kigezo kikubwa kwa sasa cha kupima uzalendo wa watu kwa nchi yao. Katika hili kuna mtazamo ambao umeibuka kuwa kulikuwa na ukwepaji wa kodi uliokithiri hapo nyuma hasa miongoni mwa wafanyabiashara wakubwa katika sekta binafsi. Pia katika hili kumeibuka na kasumba ya kuwaona watuhumiwa wa ukwepaji kodi hasa matajiri kama watu wasio na uzalendo na nchi yao. 
Pamoja na kwamba ni vigumu kwa mwananchi kukwepa kabisa kulipa kodi swali la msingi hapa ni: je, wananchi wengi ambao wako katika mfumo usio rasmi wa kuichumi (na hivyo kutolipa kodi moja kwa moja, kwa mfano, kodi ya mapato) nao si wazalendo? Ikumbukwe kwamba kuwepo katika mfumo usio rasmi wa uchumi nako kunahusishwa na dhana hii kwa zile lugha za “unyonge na umaskini” kwa upande mmoja na “utajiri na ushetani” kwa upande mwingine kana kwamba kuwa mnyonge ama maskini ni sifa mojawapo ya mtu kuonekana mzalendo na utajiri na mafanikio kinyume chake. Jambo la msingi hapa ni mazingira anayowekewa mwananchi ili apate hamasa ya kulipa kodi na kukidhi kigezo kimojawapo cha uzalendo.

Swali lingine ninalojiuliza ni: je, wananchi wanaona kazi ya kodi katika maisha yao ya kila siku? Hili ni swali muhimu sana. Lina umuhimu wa kujibiwa hasa na wananchi wenyewe endapo tunataka wengi wawe wazalendo (kwa kulipa kodi na si kwa kuwa maskini na wanyonge).
Jamii ya Kitanzania ninaitazama katika muktadha wa matabaka makubwa mawili: tabaka la wenye kipato cha kati na kikubwa (wenye nacho) na tabaka la wenye kipato kidogo (wasio nacho). Kama ambavyo nimetangulia kusema hapo juu; dhana ya uzalendo inajitokeza pia katika taswira ya matabaka haya makubwa mawili miongoni mwa jamii ambapo wenye kipato kikubwa wameanza kuonekana kama watu wasio wazalendo. Ninasema hivi kwa sababu hali ya unyonge na umasikini inaendelea kupewa uhalali (kisiasa) kama hali ambayo inakubalika machoni pa watawala. 

Hali ya kuwa na ukwasi inaanza kuhusishwa na ufisadi, ukwepaji kodi, ubeberu (ama kutumiwa na mabeberu) na mambo kama hayo ambayo kwa kweli ni vigumu kuyatenganisha na dhana ya kukosa uzalendo (hasa katika muktadha inamotumika sasa). Kumbe basi, unyonge na umasikini vinaweza chukuliwa (na baadhi) kama uzalendo, usisi (tulio wengi) dhidi ya wao wachache wasio wazalendo. Hii inatokana na ukweli kwamba wanyonge na masikini (wazalendo) ndio wanaoonekana kupendwa na watawala kuliko hali ilivyo kwa wenye kipato (wasio wazalendo machoni mwa baadhi yetu).
Kuweza kujibu swali la uzalendo ni nini na nani ni mzalendo inaweza kuwa changamoto kwa wengi wetu hivi sasa. Maana na tafsiri ya uzalendo na mzalendo vimebadilika sana siku za hivi karibuni. Binafsi nadiriki kusema kwamba dhana ya uzalendo imepoteza maana yake kwa kiasi kikubwa na inatumika kisiasa zaidi (hasa na wanasiasa wa chama tawala) kufanikisha/kuhalalisha matakwa yao na kuwanyamazisha wale ambao wanadhani ni wapinzani wao. 

Uzalendo kwa sasa unatumika kama karatasi ya litimasi ya kupima wale wanaounga mkono watawala/wanasiasa hasa wa chama tawala na wale wanaokaidi. Tafsiri ya uzalendo kwa sasa kumbe ni kushangilia na kuimba mapambio ya watawala. Kumbe si lazima itafsiriwe katika msingi wa kuipenda nchi yako na kuipigania pale inapobidi hata ikimaanisha kwa kuwanyooshea kidole watawala pale unapodhani hawaenendi katika namna ambayo italeta faida kwa watu na taifa lao.

Friday, October 19, 2018

Hoja Hojaji: Mwanamke Matunzo

Mwanamke Matunzo


Hivi karibuni Mwanahamisi Singano (Mishy) alitoa chokoza fikra juu ya nafasi ya mwanamke katika jamii yetu. Chokoza fikra hiyo yenye kichwa ‘We are All Prostitutes’ yenye tafsiri ya ‘Sisi Sote ni Makahaba’ iliandikwa siku chache baada ya kile kilichoonekana Dodoma juu wale ambao kwa lugha yetu ya mtaani tunawaita ‘Dada Poa’ ikitumika kusitiri neno ‘Kahaba’ japo na lenyewe ni neon la kebehi tu. Uandishi wake ambao nauita chokoza fikra ulilenga kwa dhana na mantiki ya kuonesha kuchukizwa kwake na heshima anayopewa mwanamke.

Mishy aliona ni udhalilishwaji mkubwa wa wanawake hao kupangwa kama marobota wakiambatanishwa na maneno ya maudhi na matusi kwa majina yote. Kiongozi wa zoezi la ukamataji alisikika hata akisema wanajihusisha na kufanya ngono ya bei poa! Kwa fikra pana akikubali ukahaba ufanyike ila kwa bei kubwa! (fikra yangu hii)!

Kwa siku chache sasa ndani ya Jukwaa la Wanazuoni kumekuwa na mjadala juu ya chokoza fikra hii, wengine wakimtuhumu Mishy kuwa amewapa jina wote hata walioko katika ndoa. Makala ya Armstrong Matogwayenye kichwaMke si Kahaba; Tusipoteze Mwelekeo’ ni moja ya makala zilizoandikwa kwa ufasaha wa hali ya juu zilizosheheni fikra pana ya chimbuko la Ukahaba. Imeeleza kwa mapana kuwa Ukahaba ni zao la mfumo wa Kibepari na, hivyo, si chimbuko la kile Mishy anaona ni Mfumo Dume.

Hata hivyoChambi Chachage, naye katika ufafanuzi wake juu ya kuunga mkono kile alichokiandika Miishy ameongeza kuwa Ubepari ni Zao la Mfume Dume - Na Ukahaba pia’.Waandishi wote hao nikiri wameandika kisomi sana na wamesheheni ufahamu mkubwa sana.  Kwa namna na viwango vyao vya uandishi nakiri kuwa mimi si kitu kabisa kutia neno baada ya maandiko yao. Ni dhana hii inanipa wasaa wa kuandika kienyeji tu maana sina viwango vyao vya kisayansi na hivyo najiuliza maswali yafuatayo:

1.    Ni kweli kabisa kuwa kitendo cha kuuza ngono kwa malipo ya pesa ndicho kinachounda ukahaba kwa mujibu wa maana ya ukahaba lakini tujihoji, je, maana hiyo ni timilifu na, je, imehusisha mazingira yote ambayo mmoja hutoa pesa?

2.    Je, wale wanaoingia katika mahusiano (wakashiriki kwa ujazo na utimilifu ngono) na watu wenye fedha, yaani matajiri, ili waweze kumiliki mali kubwa kubwa wanatafsiriwaje (kwa maana hata wao motisha yao ni pesa)?

3.    Hivi kuna ambaye ameingia kwenye mahusiano ya kimapenzi na mwanamke/msichana asipewe ‘balance sheet’ (orodha ya kihasibu) ya mahitaji ambayo kiini chake ni matumizi ya pesa dhidi yake, na, kama hakuna, je, fedha haijahusika kulipa ‘fadhila’?

4.    Mtu (-me au -ke) ambaye amefanya ngono kwa sababu amelipwa bei kubwa au ndogo anaitwa kahaba na,  je, yule aliyefanya ngono kwa sababu amelipiwa mtoko wa kwenda Madagascar na visiwa vya Ushelisheli pamoja na Mbudya, au amepelekwa hoteli ya kifahari kwa chakula, au kutizama mechi ya Manchester na Juventus, au kapelekwa Fiesta, au kwenye kongamano la Nyama Choma, yeye siyo kahaba – ama anaitwa Rafiki Mpenzi au tunampa jina zuri tu MPENZI?

5.    Kijana ambaye anamuoa mwanamke mzee au ameolewa na mzee ili aishi vizuri na amiliki mali, nao tunawaweka kwenye kundi gani – la mke/mume au kahaba?

6.    Vipi Yule mwenye kuwa na ‘Sugar Daddy’ au ‘Sugar Mummy’?

7.    Dada anayeingia katika mahusiano na ‘mume bwege’ na akamchuna ‘buzi’ mali na utajiri naye veepe?

Maswali haya yananikumbusha utani wa zamani wa Kiingereza unaosema: “What is the difference between sex for love and sex for money? Sex for love is expensive.” Kwa tafsiri ya haraka haraka unasema: “Ni nini tofauti kati ya ngono kwa ajili ya upendo/mapenzi na ngono kwa ajili ya pesa? Ngono kwa ajili ya mapenzi ni ghali.” Na hii ni dhana pia ya Askari wa Dodoma aliyesema wale waliowakamata wanajihusisha na ngono ya gharama ndogo. Yawezekana anaujua utani huu wa Kiingereza!

Ukienyeji wangu naomba sana usiniponze. Mimi si mtoa sayansi ya kimarx au msoma maandiko mazito mazito yenye uchambuzi wa kisayansi. Naomba mnisaidie maswali yangu hayo. Yananitesa kweli. Eti mwanamke si ni matunzo? Ili ufurahie maisha na upate ile raha si inahitaji pesa? Pesa jamani!

Wednesday, October 17, 2018

Ubepari ni Zao La Mfume Dume - Na Ukahaba Pia

Ubepari ni Zao la Mfume Dume - Na Ukahaba pia

Chambi Chachage

Leo nimeyasoma kwa tuo majibu ya Armstrong Matogwa kwa Mwanahamisi 'Mishy' Singano yaliyochapishwa katika blogu hii. Kwa hakika nimejifunza mengi kutokana na majibizano yao. Mjadala huo uliochochewa na makala ya 'Sisi Sote ni Makahaba' unagusa nyanja nyingi za maisha yetu binafsi na ya kijamii.

Hivyo, nami nimeona nichangie masuala machache. Mosi, nampongeza Mishy kwa kuibua mjadala. Kama tunavyosema mitaani, ameliamsha dude. Na dude la Mfumo Dume limeamka.

Pili, nampongeza Matogwa kwa kujikunja na kujibu kwa kirefu hoja za Mishy. Lakini pongezi hizo zinaishia hapa maana kwa kiasi kikubwa makala hayo yanadhihirisha ni jinsi gani hilo dude liitwalo Mfumo Dume limejikita hata katika fikra mahiri za Kiuwanazuoni.

Matogwa anadai kuwa Wanazuoni tunaodai kuwa "chanzo cha ukahaba" ni mfumo dume "hueleza 'uongo.'" Anachomaanisha ni kuwa hatuelezi ukweli kwa sababu hatutumii lensi anayoitumia yeye na anayoiona kuwa ni kisayansi. "Majibu sahihi", eti anadai, "hutolewa na wanazuoni wa mrengo wa kushoto (kwa majina yao mbalimbali) ambao huona kuwa ukahaba ni tabia ambayo inatokana na mfumo wa uzalishaji mali uliopo." Anasahau kuwa wapo Wanazuoni wa mrengo wa kushoto, kama vile Marjorie Mbilinyi, wanaouona huo Mfumo Dume ukibebana na ubepari.
Kwa mtazamo wa kisayansi wa Matogwa, hiki kimfumo kidume ni kimfumo tu kidogo kwa maana eti "mfumo dume ni sehemu ya vimfumo vingi vidogo vidogo katika jamii ambavyo vyote huzalishwa na mfumo mkubwa wa uzalishaji mali kama vile ukabaila au ubepari." Madhara ya uono huu ni kuwa unamfanya mwandishi atumie historia na utamaduni wa ndoa na uzalishaji mali wa jamii ya Wagogo kutetea Mfumo Dume kwa kujua ama kutojua.

Anahitimisha utetezi huo kwa kusema hivi: "Hicho kinachoitwa mfumo dume huko nyuma kimejitahidi sana kuitetea heshima hii ya mwanamke na kamwe hakikutaka mwanamke atumike kama chombo cha starehe bali atimize wajibu wake wa kuendeleza kizazi cha wanadamu." Kana kwamba haitoshi anadai kama "mfumo dume ndio unasababisha ukahaba wa rejareja basi huko zamani ukahaba huo ungekithiri zaidi kuliko sasa." Lakini historia yake inaanzia na ukabaila kana kwamba ujima ulikuwa sawia kabisa.

Sote tunajua kuwa ukabaila, kama ulivyo ubepari, ni mifumo ya hivi karibuni tu katika historia ndefu ya jamii za wanadamu. Lakini ukahaba ulianza zamani sana. Kilichozalisha yote haya ni Mfumo Dume. Mfumo Babe wa kuwaridhisha na kuwaridhia wanaume - na hasa wakina baba - katika kuzalisha mali na kuzaliana/kuzalishana.

Ukabaila kwenye jamii ya Wagogo wa karne ya 17 na ya 18 anaouongelea Matogwa kwa umahiri mkubwa  ulikuwa ni mfumo wa uzalishaji mali ndani ya Mfumo Dume. Ni kweli kwa namna fulani jamii hiyo, kama ya Wapare ambayo ndiyo naijua zaidi, zilitumia tamaduni zao kujaribu kulinda haki na thamani ya mwanamke. Lakini zilifanya hivyo ndani ya muktadha wa Mfumo Dume. Ilikuwa ni kama kupunguza makali tu ya ukandamizwaji wa mwanamke na si kuyaondoa au kuleta haki na usawa wa kijinsia. 

Ndiyo maana hata wimbo wa harusi alioutafsiri Matogwa kwa maneno haya unaashiria hilo: “tumemchukua tumemchukua, msagaji wetu (kumbuka kazi ya kusaga nafaka kwenye jiwe ili kuwa unga ilikuwa ya mwanamke), tumemchukua mchotaji wa maji tumemchukua, msongaji ugali (mpishi) tumemchukua mzaaji wa watoto tumemchukua, mlezi wetu tumemchukua.”
Cha kusikitisha ni kuwa lensi ya Matogwa inachoona kwenye wimbo huo ni uzalishaji mali tu katika mfumo wa kikabaila. Haioni kuwa huu nao pia ni uzalishaji mali katika huo Mfumo Dume - wa 'kumchukua' mwanamke kwenda kufanya kazi za kuzalisha mali na kuzaa wana/watoto kwa ajili ya kukuza utawala wa koo ya kibaba.

Badala yake jicho linalodaiwa kuwa ni la kisayansi linachoona ni kuwa kwa "waoaji hii ni siku ya furaha sana kwa sababu kama wimbo unavyosema, mwanamke alithaminiwa kwa kuwa ndiye alitekeleza majukumu hayo sawa sawa kulingana na mfumo wa ukabaila ulivyo na sio mfumo dume." Matogwa wala hajiulizi kwa nini anatumia neno "waoaji" na neno "ukoo ule unaomuoa." Lensi yake inamfanya aone kuwa hayo ni maneno tu yasiyotakana na jinsi Mfumo Dume ulivyojikita hadi kwenye misamiati ya kijinsia.

Inashangaza zaidi pale ambapo Matogwa anapohitimisha kuwa wanaharakati wanaotumia Mfumo Dume kuchambua jamii wana "maoni/mapendekezo potofu." Eti mfumo huo ni dalili za nje tu. Tukitumie sayansi ndiyo tutaona tatizo la ndani (ya jamii). Sayansi gani hiyo isiyoona kuwa kabla ya mifumo ya uzalishaji mali ya kitumwa, kikabaila, na kibeberu kuwepo, ukahaba ulikuwepo?

Yaani sayansi ya mrengo wa kushoto ndiyo inasema uzalishaji mali ndiyo ulizalisha ukahaba mwanzoni? Matogwa anaposisitiza, na hapa tunakubaliana naye, kuwa katika "historia ya mwanadamu hakuna mfumo wa uzalishaji mali uliokuza sana tabia ya ukahaba kama ubepari na hasa uliberali mamboleo" haoni kwamba huko kukuza kunaaminisha kuna mfumo - au utawala wa nguvu - mwingine uliopo na uliokuwepo kabla? Kigawe au Kigawo Kikubwa Kishiriki katika mifumo yote kandamizi ya uzalishaji mali katika historia ya mwanadamu ni nini kama si Mfumo Dume?
Je, siyo huo Mfumo Dume ambao hushiriki kuzalisha na/au kubadili mfumo wa uzalishaji mali? Kwa mfano, je, ushindi wa jumla wa Mfumo wa Kibepari dhidi ya Mfumo wa Kikabaila kati ya takribani Karne ya 15 hadi ya 19 ulitokea kwenye ombwe tu? Wakati Mabepari wanachukua nafasi ya Makabaila, makahaba si walikuwepo? Na, je, mfumo wa uzalishaji mali wa Ujamaa (wa kisayansi) unaoshadadiwa sana na Wanazuoni wenye mrengo wa kushoto utakaposhinda, ukahaba utapotea katika sura ya dunia?

Ole wetu siku hiyo ikifika bila kufanya kile ambacho Mishy amekipendekeza - kuutokomeza Mfumo Dume. Ndiyo baba lao!

Tuesday, October 16, 2018

Hoja Kinzani: Mke si Kahaba - Tusipoteze Mwelekeo

Mke si Kahaba; Tusipoteze Mwelekeo
Na Armstrong Matogwa[1]

Utangulizi
Lengo la makala haya ni kujibu hoja iliyotolewa na mwanasosholojia na mwanaharakati wa kutetea haki za Wanawake, Bi. Mwanahamisi Singano (Mishy) katika Makala yake yaliyochapishwa kwenye ukurasa wa Udadisi blogspot tar. 13 october 2018, akidai kwamba wanawake wote ni makahaba kwa kuwa wote wanautumikia mfumo dume. Makala hayo yenye kichwa “We are all Prostitutes”yaani ‘Sisi wote ni Makahaba’ yanalenga zaidi kupinga kitendo cha askari polisi kuwakamata wanawake kadhaa na kuwaanika katika vyombo vya habari kwa tuhuma za kujihusisha na ukahaba (kibiashara). 

Kiini cha hoja ya mwandishi ni kuwa wanawake hao hawana hatia kwani kitendo cha ukahaba wanachofanya hakina tofauti na kitendo cha mwanamke mwingine ambaye yuko kwenye mahusiano ya kimapenzi na mwanaume (urafiki au ndoa), kwani wote wanauza penzi lao kwa wanaume; tofauti ni kwamba, Kahaba anauza “rejareja” na anachukua pesa baada ya tendo la ngono (postpaid) wakati wanawake walioolewa wanauza “jumla” kwa njia ya kutolewa mahari na wanachukua pesa yao kabla ya ngono (prepaid). Mwandishi anasisitiza kuwa aina zote mbili za ukahaba (wa jumla na wa rejareja), zinasukumwa na mfumo dume na kwamba jamii ione kuwa aina zote mbili ni tatizo. Kupambana kuuondoa ukahaba wa rejareja na kuuacha ule wa jumla ni kukosa maarifa. Hivyo tunapopambana na ukahaba kama jamii tulenge kuubomoa mfumo dume ambao ndio kiini cha aina zote mbili za ukahaba. 

Maoni yangu
Kwanza nampongeza mwandishi kwa kuweza kutoa mawazo yake na kujaribu kushawishi umma juu ya uhusiano wa ukahaba na mfumo dume. Ni katika mijadala kama hii ambapo watu huchangamsha akili zao na kukuza uelewa wa mambo mbalimbali. Hata hivyo, sikubaliani na mtazamo wake juu ya ukahaba hasa katika jamii ya Tanzania/Afrika. Hoja zangu nimeziweka katika mpangilio wa namba kamba ifuatavyo;

1.    Ukahaba ni nini? 
Kwa maelezo ya mwandishi, msomaji anaelewa kuwa ukahaba ni kitendo cha mwanamke kuwa na mahusiano ya mapenzi na mwanaume bila kujali mahusiano hayo ni ya siri au ya wazi, halali au si halali, ya muda mfupi au ya muda mrefu, yanalenga kupata pesa au kupata heshima n.k. Kwa mtazamo Wangu, mwandishi hayuko sahihi kwani kwanza, maana yake ya ukahaba haitofautishi aina za mahusiano ya mwanaume na mwanamke kwa kuzingatia thamani ya mahusiano hayo (kijamii) katika jamii husika na mchango wake katika historia ya maisha ya mwanadamu. Asili imeweka viumbe vyenye jinsi mbili yaani -me na -ke kwa ajili ya kuzaliana ili kuendeleza kizazi chao. 

Hivyo, mahusiano ya mwanamke na mwanaume katika jamii yanatakiwa kuakisi asili hiyo, yaani kuzaliana ili kuendeleza kizazi cha wanadamu hapa duniani. Bila hivyo, maana yake sisi tusingekuwepo wala hakutakuwa na wanadamu wengine baada yetu. Na hii ndio thamani pekee ya mahusiano ya mapenzi kati ya mwanaume na mwanamke inayotakiwa kulindwa na kuenziwa muda wote.

Katika kuratibu thamani hiyo (ya kuzaliana) wanadamu katika jamii mbalimbali waliweka na wanaendelea kuweka taratibu kadhaa. Taratibu hizo ambazo kwa pamoja zinaitwa ‘mila na desturi’ zinaakisi mazingira ya jamii husika. Neno mazingira hapa linamaanisha mfumo wa uzalishaji mali (mode of production) ambao nao umebeba mazingira ya asili (ecology) na mazingira/mahusiano ya kijamii (social relations). Kwa minajili hiyohiyo wakati binadamu anahama kutoka katika Ujima kwenda Ukabaila alijikuta analazimika kuzalisha na kumiliki mali peke yake (si kundi kama ilivyokuwa awali). 

Hivyo, akamiliki ardhi, akamiliki mifugo na zana za uzalishaji. Mazingira hayo hayo yakamlazimu kumiliki wanawake na watoto, kwa ajili ya kuongeza nguvu katika uzalishaji mali na kuendeleza kizazi na urithi wa mali za kaya. Mazingira haya yakasababisha mgawanyo wa majukumu kulingana na jinsi na umri; na hivyo kwa kiasi kikubwa kazi za mwanaume hazikulingana na za mwanamke na za watoto. 
  
Mfano katika “jamii” ya Wagogo
Ninatoa mfano katika jamii ya wagogo kwa kuwa ndio jamii niliyoiishi na kushiriki katika kazi mbalimbali hasa katika kilimo na ufugaji, na pia nimeitafiti mara kadhaa. Kabla ya ujio wa wakoloni wagogo wote walikuwa ni wafugaji-wakulima. Hii ilitokana na maarifa waliyokuwa nayo juu ya ikolojia ya eneo lao kwamba ili kuweza kuishi katika eneo kame kama la Dodoma na Singida ni lazima kujihusisha na shughuli hizi mbili kwa pamoja. Ushahidi wa wapelelezi mbalimbali unaonesha kuwa kulingana na maarifa hayo katika karne ya 17 na 18, jamii ya wagogo ndiyo ilikuwa jamii “tajiri zaidi” kuliko jamii nyingine yoyote katika njia ya kati ya msafara wa watumwa, yaani kuanzia Bagamoyo, Mpwapwa, Tabora, mpaka Ujiji.  

Hayo yaliwezekana si kwa sababu walikuwa na matrekta au mashine lakini kwa kufanya kazi. Kwa mfano, kazi ya kuandaa shamba jipya (kufyeka pori), kutafuta zana za kuzalishia mali kama vile majembe, mapanga, shoka n.k., kulima mashamba ya mbali, kuchunga mifugo katika mapori ya mbali, na kuchimba visima hizi zilikuwa (na bado ni) kazi za mwanaume. Kupika, kuteka maji, kupalilia, kusaga, kuchunga ndama maeneo ya nyumbani, na kukamua maziwa hizi zilikuwa (na bado ni) kazi za mwanamke akisaidiwa na watoto. 

Katika mazingira haya watoto wa kiume walikuwa “wanapendwa” zaidi kuliko watoto wa kike kwani ukiwa na mtoto wa kiume kwanza atamsaidia mume (baba yake) kufyeka mapori zaidi hivyo familia inakuwa na mashamba mengi. Vilevile watoto wa kiume wataweza kuswaga mifugo na kwenda kutafuta malisho mbali zaidi (maporini) kwani ni rahisi kwao kupambana na hatari za huko. Tatu, watoto wa kiume wangesaidia kuzaa watoto wengi zaidi hivyo kuongeza nguvukazi katika kaya. Wapelelezi wanasema kuwa kaya za wagogo katika karne ya 17 na 18 zilikuwa na watu 100 mpaka 200. Wengine walisema kaya moja ilikuwa kama kijiji. Hao walisaidiana katika mgawanyo wa kazi kama ilivyoainishwa hapo juu. 

Katika mazingira hayo, mtoto wa kike “katika kaya” (sio katika jamii) fulani hakupewa kipaumbele kwani mara nyingi ilimpasa kuolewa na kwenda katika ukoo/kaya nyingine. Huku kulitafsiriwa kama kuhama ukoo. Uhamisho huu haufanyiki kienyeji, kulikuwa na utaratibu maalumu ujulikanao kama kuguma nitaueleza hapo baadaye. Mtoto wa kike anapoolewa kuna mambo mawili hutokea, kwanza ukoo/kaya ya binti inakuwa na hisia mchanganyiko. Kaya ina furaha kwa sababu binti yao anaolewa hivyo ni heshima kwa kaya (kumbuka kwamba binti anayepata mimba kabla ya ndoa anaitia aibu kaya), lakini pia ni furaha kwa kuwa kaya/ukoo unapata mahari. Huzuni huwa haikosi kwa sababu wanampeleka binti katika ukoo mwingine, wanakuwa hawana mamlaka naye tena, hata wakimhitaji ni lazima waombe ruhusa kwa mumewe. 

Hii inamaanisha kuwa si kweli kuwa mtoto wa kike alikuwa hapendwi au anaonekana ni mzigo katika kaya (kama wanaharakati wa kimagharibi wanavyojaribu kutuaminisha), la hasha bali ukiangalia mfumo wa uzalishaji mali uliopo katika ukoo wake anakosa thamani ya kiuchumi lakini anaongeza thamani ya kiuchumi katika ukoo mwingine. Hivyo, ukitizama mchakato huu kijamii bado unaona thamani ya mwanamke imezingatiwa. Na ndio maana siku ya kuolewa huyu binti ukoo ule unaomuoa unakuwa na furaha sana na kuimba;

“Chamsola chamsola, msaji wetu chamsola, wakunega malenga chamsola, wakuvuga ugali chamsola, wakulela wana chamsola, mkochi wetu chamsola.” 

Yaani, “tumemchukua tumemchukua, msagaji wetu (kumbuka kazi ya kusaga nafaka kwenye jiwe ili kuwa unga ilikuwa ya mwanamke), tumemchukua mchotaji wa maji tumemchukua, msongaji ugali (mpishi) tumemchukua mzaaji wa watoto tumemchukua, mlezi wetu tumemchukua.”

Kwa waoaji hii ni siku ya furaha sana kwa sababu kama wimbo unavyosema, mwanamke alithaminiwa kwa kuwa ndiye alitekeleza majukumu hayo sawa sawa kulingana na mfumo wa ukabaila ulivyo na sio mfumo dume. Hivyo, si kweli kwamba mtoto wa kike hana au hakuwa na thamani katika jamii za kiafrika. Wanaharakati wengi huangalia thamani ya mtoto wa kike “katika kaya” au familia tu lakini hawaioni thamani hii katika jamii ikihusianishwa na mfumo wa uzalishaji mali uliopo. Kuzaa na kulea watoto ni thamani ya mwanamke kimfumo na ndio maana katika ukabaila kama mwanamke hazai hurudishwa kwao au mwanaume huruhusiwa kuoa wanawake wengine (mitala). 

Nne, katika jamii ya kigogo mtoto wa kiume (hasa mkubwa) ndiye mrithi wa mali zote za baba yake. Mtoto huyo hupewa mamlaka yote ya kusimamia mali na kutunza wadogo zake. Watoto wa kiume ndiyo hugawiwa mali, kwa sababu ilisadikika kuwa watoto wa kike mali zao huzikuta kwa waume zao. Mali hizo kama ni mashamba au mifugo huwa ni mali za ukoo/kaya hata kama atapewa mwanaume azimiliki. Kumbuka dhana ya umiliki katika jamii ya wagogo (na jamii nyingi za waafrika) haimaanishi umiliki “binafsi” bali umiliki kwa niaba ya kaya/ukoo. 

Na ndio maana wanaume hawa hawakuruhusiwa kuuza au kuwapa watu wengine mali zao bila ukoo/kaya kuruhusu kwani wao ni wawakilishi tu, hawana mamlaka kamili. Mama (Mwanamke) alimiliki mali hizo kupitia mgongo wa mumewe na hata mumewe akifa mamlaka anapewa mtoto mkubwa wa kiume ili kuhakikisha kwamba mali hazipotei au haziendi katika ukoo mwingine kama mama ataamua kuolewa na mwanaume wa ukoo mwingine. Kwa mantiki hiyo hiyo wanawake walirithiwa na ndivyo kazi na majukumu yaligawanywa.
  
2.    Je, mwanamke anayeolewa ananunuliwa? Je, anafanya ukahaba wa Jumla/Kabla ya malipo?
Maswali haya yanahitaji maelezo kuhusu dhana nzima ya mahari. Kama tujuavyo, mahari ni utaratibu uliowekwa unaomwezesha mwanaume kumchukua mwanamke na kwenda kuishi naye pamoja (hasa kwa jamii zinazodaiwa kufuata mfumo dume). Kila jamii in utaratibu wake katika hili. Kama nilivyoeleza hapo juu, mchakato huu katika jamii ya wagogo hujulikana kama kuguma. Kuguma ni kitendo cha kutoa mahari (ndima) ambacho hujumuisha pande mbili za muoaji na muolewaji. 

Mchakato wa kuguma huanza kwa upande wa mwanaume, inawezekana wazazi/ndugu wakamchagulia kijana wao binti wa kuoa au kijana akachagua mwenyewe kisha akapeleka taarifa kwa wazazi/ndugu. Kama chaguo ni la kijana basi wazazi/ndugu hutuma wajumbe maalumu kuchunguza tabia za binti aliyependekezwa pamoja na tabia za jumla za ukoo wao. Binti mwenye tabia kama uasherati, uvivu, uchawi, au mwenye magonjwa ‘makubwa’ kama kifafa au kikohozi kisichoisha hawakupendekezwa kuolewa. 

Baada ya wazazi/ndugu wa mume kuridhishwa na tabia za binti aliyependekezwa kuolewa basi mchakato wa kuguma unaendelea. Kwa upande wa mwanamke pia wazazi/ndugu wana nafasi ya kushawishi au hata kulazimisha binti yao kuolewa. Huko zamani hii ilifanyika kwa sababu wazazi/ndugu waliona binti yao anakuwa mkubwa kiumri lakini hakuna waoaji. Hivyo, wazazi/ndugu walichukulia hiyo kama ni mkosi ambao licha ya kuwatia aibu kama ukoo lakini inachangia mabinti zao kuwa waasherati. 
 
Kikao cha kuguma huhusisha ndugu wa pande mbili. Wanaoguma ni upande wa mwanaume, hueleza nia yao ya kuja kuoa na kisha upande wa mwanamke wakikubali huwapangia kiwango cha ndima (mahari). Kiwango cha ndima hubadilika kulingana na mabadiliko (madogo na makubwa) ya mfumo wa uzalishaji mali. Kwa mfano, kabla ya karne ya 17 ndima/mahari katika jamii ya wagogo ilikuwa ni kipande cha nguo, karne ya 17 ndima ilikuwa ni jembe la mkono na kuanzia karne ya 18 ndima ilikuwa mifugo. Mambo haya yamedumu hadi hivi sasa ambapo wengine ndima hujumuisha vitu vyote vitatu, wengine viwili na wengine hubaki na mifugo pekee. 

Kwa hiyo mazungumzo ya ndima (mahari) hujikita hapo; upande wa mwanamke wanasema “tupeni ng’ombe kumi” upande wa mume wanasema “hatuna kumi tunazo sita”. Mjadala huendelea mpaka watakapoafikiana. Mazungumzo haya huwa hayahusishi wazazi wa binti au muoaji moja kwa moja bali ndugu wengine; wazazi wao huwa wasikilizaji tu. Kikao hiki hakimuuzi binti bali kazi yake ni kuhalalisha binti atoke kwa wazazi wake aende kwa mumewe kwa njia ya maridhiano na heshima. Kiwango cha ndima kitakachotolewa huafikiwa na wote katika mazungumzo ya urafiki/undugu na si mazungumzo baina ya muuzaji na mnunuzi. Kwa jinsi hiyo hakuna muoaji aliyeshindwa kuoa kwa sababu “hakuiweza bei” (japo siku hizi mambo hayo yameanza kujitokeza) kikao cha kuguma kilihakikisha ndoa inafanikiwa. 

Hivyo basi, tendo la kuguma na kutoa mahari lina maana zifuatazo. Kwanza, ni tendo la heshima la kuunganisha undugu. Ni kwa mara ya kwanza ndugu wa pande mbili wanakutana hapa na kufahamiana zaidi. Pili, ni mchakato unaotambua kuwa binti muolewaji ana kwao, ana wazazi na ndugu ambao wamemlea; hii huepusha waoaji kuoa “wanawake wasiojulikana au wanawake kuolewa na “wanaume wasiojulikana”. Tatu, kwa kuwa binti muolewaji ana ukoo wake ambao mume ameutambua na ameridhika nao, hivyo ndima ni kielelezo cha shukrani kwa wakwe zake na kutambua mchango wao katika kumlea vema binti yao. Nne, mchakato huu huashiria kuwa wazazi wa binti wamejivua rasmi mamlaka ya kumlea, kumtunza na kumlinda binti yao na kwamba mamlaka hayo sasa yanahamia kwa mumewe. Tano, kwa upande wa binti muolewaji wazazi/ndugu zake hawawezi kusema aolewe bila kutolewa ndima kwani hii hutafsiriwa kama binti yao hawampendi au wamemchoka. Vile vile waoaji nao hawawezi wakamchukua binti bila kutoa ndima kwani hutafsiriwa kama ni dharau, yaani ukoo wa binti wamewadharau waoaji kuwa ni masikini wa kutupwa. Na ndio maana mahari ikikubaliwa labda ngombe 8 muoaji huwa halazimiki kutoa zote, ni busara akatoa 6 au 7 ili hizo zinazobaki liwe deni lake la kudumu na hiyo inamaanisha anawaheshimu wakwe zake.  

Mambo yote hayo yamejengwa katika mfumo wa maisha yao ambapo tafsiri ya heshimana dharau ipo katika undugu, katika utu, na katika kutambua thamani ya mwanamke/mwanaume katika kuendeleza kizazi cha mwanadamu na hasa ukizingatia mfumo wa uzalishaji mali uliopo. 

Maelezo haya yote kwa ujumla yanatosha kujibu hoja kuwa katika jamii ya wagogo (na wengine wanaofanana) mwanamke hauzwi wala hanunuliwi bali anatambulishwa na kuchukuliwa kwa heshima kwa ajili ya kwenda kuendeleza kizazi cha ukoo wa mume wake na jamii kwa ujumla. Katika jamii nyingi za kiafrika pamoja na kupitia katika ukabaila (wa aina mbalimbali), ukoloni na hata sasa uliberali Mamboleo, bado zinajitahidi kutunza heshima hii ya mwanamke; kwamba mwanamke asifanyike bidhaa wala asiuze utu/uke wake ili tu kupata fedha. Hicho kinachoitwa mfumo dume huko nyuma kimejitahidi sana kuitetea heshima hii ya mwanamke na kamwe hakikutaka mwanamke atumike kama chombo cha starehe bali atimize wajibu wake wa kuendeleza kizazi cha wanadamu. Kama mfumo dume ndio unasababisha ukahaba wa rejareja basi huko zamani ukahaba huo ungekithiri zaidi kuliko sasa. 
  
3.    Ukahaba na mfumo wa uzalishaji mali
Katika jamii ya watanzania mahala pengi ukahaba hupambanuliwa kama ni tabia ya mwanamke kuwa na uhusiano wa kimapenzi usio rasmi/usiotambulika kijamii. Mara nyingi hushiriki mapenzi hayo na mume zaidi ya mmoja na pasipo kuwa na lengo la kuzaa mtoto/watoto. Katika siku za hivi karibuni mwanamke hufanya ukahaba ili kupata pesa (za kujikimu au kufanya starehe) hivyo hutafuta wanaume wenye pesa. Mwanaume anayeshiriki ngono na kahaba haitwi kahaba bali buzi, danga na majina mengine yafananayo. 

Kuna aina nyingi za ukahaba lakini zinazojulikana sana ni mbili; ile ya mwanamke kuuza penzi kwa mwanaume mwenye pesa ili apate kuishi, au mwanamke kununua penzi kutoka kwa mwanaume ili apate starehe. Makala ya mwandishi (Mwanahamisi Singano) ilijikita zaidi kwenye maana hii ya kwanza ambayo ndiyo maarufu. Swali la kujiuliza hapa ni kwamba kwa nini aina hii ya ukahaba inaongezeka? Kwa nini wanawake hawa waishi kwa kuuza miili yao? Je, kwa nini wanawake wengine hawafanyi ukahaba?
 
Maswali haya yote yana lengo la kueleza chanzo cha ukahaba. Wanaharakati na wanazuoni hutoa majibu mbalimbali; wengine husema inasababishwa na mfumo dume, wengine husema ni utashi wa wanawake n.k. Hawa wote hueleza “uongo”. Majibu sahihi hutolewa na wanazuoni wa mrengo wa kushoto (kwa majina yao mbalimbali) ambao huona kuwa ukahaba ni tabia ambayo inatokana na mfumo wa uzalishaji mali uliopo. Katika historia ya mwanadamu hakuna mfumo wa uzalishaji mali uliokuza sana tabia ya ukahaba kama ubepari na hasa uliberali mamboleo. 

Kwa mfano, Marx(1844) anaonesha uhusiano uliopo kati ya ukahaba na mfumo wa ubepari na anasema;



Hapo anamaanisha kuwa ukahaba wa mapenzi ni kielelezo tu cha ukahaba wa wafanyakazi wakihangaika huku na huku kutafuta kazi kwa maana ubepari ulitengeneza mazingira magumu kwa watu masikini kupata kazi. Katika mtazamo huo huo, Hunter (2002) kwenye makala yake ya The Materiality of Everyday Sex: Thinking Beyond Prostitution anaeleza jinsi gani ubepari ulivyosababisha kukua kwa biashara ya ukahaba huko Afrika Kusini. Van der Veen (2001) naye katika makala yake ya Rethinking Commodification and Prostitution anaeleza jinsi gani mfumo wa Uliberali Mamboleo ulivyofanya mapenzi kuwa bidhaa. 

Katika mfumo ambao unatukuza ukuaji wa soko kuliko utu makahaba wanafanyika kuwa watumwa kama vile wafanyakazi na wavujajasho wengine wanavyoteseka. Mfumo wa ubepari na hasa katika uliberali mamboleo umelenga kuwamasikinisha watu wanyonge kwa kupora rasilimali zao kijanja. Hivyo, wanyonge wengi hasa wanawake wanajikuta hawana rasilimali ya kutegemea isipokuwa miili yao. 

Japokuwa wapo baadhi ya wanaharakati wanaoona ni heri mwanamke kuwa kahaba kuliko kuolewa, ushahidi wa kisosholojia unapingana na hoja hii. Kwa mfano Linda Singer (1993) anaona kuwa makahaba wana unafuu wa maisha kwa kuwa wanajiamulia wenyewe namna ya kufanya mapenzi, wapi na wakati gani. Anasema, hii ni nzuri ukilinganisha na wanawake walio katika ndoa ambao hisia zao za kimapenzi zinatawaliwa na waume zao. Kwa maoni yangu mtazamo wa Linda ambao pia unaendana na mtazamo wa Mwanahamisi siyo sahihi. 

Wote hawa wanashindwa kuelewa ni jinsi gani nguvu ya soko inavyotawala maisha ya wanadamu bila kujali wameoa au makahaba. Na kimsingi kushabikia ukahaba (wa rejareja ambao ndio ukahaba kamili) ni kushabikia utukufu wa nguvu ya soko na jinsi inavyofanikiwa kuua taasisi kama kaya/familia. Swali la kujiuliza ni; je, wanawake wote wakiwa makahaba kizazi cha wanadamu kitaendelezwa na nani?

Hitimisho
Makala haya yalilenga kujibu hoja iliyotolewa na Mwanahamisi Singano kuwa “sisi wote ni makahaba” kwa kuwa wote tunatumikia mfumo dume. Kuwa wanawake walioolewa waliuza mapenzi yao kwa bei ya jumla wakati makahaba wengine wanauza rejareja. Na kwamba adui wa ukahaba kwa aina zote mbili ni mfumo dume na hivyo tuelekeze juhudi zetu zote katika kuubomoa mfumo dume. Ushahidi wa kisayansi umeonesha kuwa hoja ya Mwanahamisi si sahihi katika maeneo yafuatayo. 

Kwanza, anaona mfumo dume ndio chanzo cha matatizo kitu ambacho si kweli. Makala haya yameonesha kinagaubaga kuwa hicho kinachoitwa mfumo dume ni sehemu ya vimfumo vingi vidogo vidogo katika jamii ambavyo vyote huzalishwa na mfumo mkubwa wa uzalishaji mali kama vile ukabaila au ubepari. 

Pili, makala imeonesha ni makosa kuwaita wanawake walioolewa makahaba au kuwafananisha nao, kwa sababu mchakato wa kuguma ambao huhusisha kutoa mahari (ndima) ni mchakato unaolenga kutunza heshima ya mwanamke na kulinda thamani ya mwanamke kijamii. Mchakato wa kutoa mahari si mchakato wa kibiashara baina ya muuzaji na mnunuaji bali ni mchakato wa kindugu unaozingatia utu, heshima na usalama wa jamii na wanajamii wenyewe. Ukahaba halisi (ambao Mwanahamisi ameuita ni ukahaba wa rejereja) unahusisha muuzaji na mnunuaji na kamwe hautunzi heshima na utu wa mwanamke wala haulindi usalama wa jamii (haulengi kuzaliana).

Tatu, makala imeonesha kuwa ukahaba unakuzwa na kuchochewa na mfumo wa uzalishaji mali uliopo na siyo mfumo dume. Nimetoa mifano kutoka kwa wanazuoni mbalimbali kuonesha kwamba ubepari na hasa ubepari wa leo unawamasikinisha wanyonge na hivyo watu wengi hasa wanawake wanajikuta hawana namna yoyote ya kuishi isipokuwa kuuza miili yao. Hivyo, si sahihi kuwalaumu wanawake hawa kwa ukahaba wao bali mfumo huu kandamizi, na kwa namna yoyote ile ukahaba na mfumo wake ni lazima viondolewe. Swali linabaki; je, tunaviondoaje? Tunaanza na kipi? Hapa napo kuna mjadala mpana lakini kwa kifupi sikubaliani na Mwanahamisi anaposema “let women prostitutes live in peace”,kwamba tuwaache makahaba waishi kwa amani.

Mwisho, natoa rai kwamba tunapochambua mambo ya jamii zetu za kiafrika tujaribu kutumia mitazamo ya kisayansi. Mtazamo wa kisayansi huona jamii kwa hatua mbili; kwanza huona jamii kwa nje (yaani jamii kama kundi la watu wanaojihusisha na shughuli mbalimbali, wenye lugha na utamaduni mmoja) na pia huenda mbali zaidi kuangalia kiini cha jamii yenyewe (mahusiano ya jamii chini ya mfumo wa uzalishaji mali). 

Kwa kiasi kikubwa wanaharakati hutumia mtazamo usio wa kisayansi ambao huishia kuona jamii kwa nje tu. Hawa husikika wakitumia nguvu zao nyingi kupambana na vitu vinavyoonekana nje ya jamii kama vile, mimba za utotoni, ukatili wa wanawake, mfumo dume n.k. Lakini wangekuwa wanatumia mtazamo wa kisayansi wangejua kuwa hayo yote ni dalili za nje za tatizo kubwa la ndani ya jamii. Kwa namna hii wanaharakati hawa huishia kutoa maoni/mapendekezo potofu (fallible criticism/solutions) ambayo kama yatafanyiwa kazi basi jamii itaharibika zaidi. Tafadhali tusiwafuate, tutapoteza mwelekeo. 

Marejeo 
Hunter (2002) The Materiality of Everyday Sex, Thinking Beyond Prostitution. African Studies, 61, 1, 2002 pg. 99-120

Singer, L. 1993. Erotic welfare: Sexual theory and politics in the age of epidemic. New York:
University of Minnesota Press.

Van der Veen, M. 2000. Beyond Slavery And Capitalism: Producing Class Diffence In The Sex Industry. In Class and its others, ed. J. K. Gibson-Graham, 121–41. Minneapolis: Routledge.

Van Der Veen (2001) Rethinking Commodification And Prostitution; An Effort at Peacemaking in The Battles Over Prostitution, Rethinking Marxism Volume 13, Number 2 Pg. 30-51.

[1]Mhadhiri Msaidizi katika Idara ya Sosholojia na Anthropolojia ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam. Email: armstrongmatogwa@gmail.com; mobile +255 717940841.
[2]Economic and Philosophic Manuscripts of 1844.

Karibu kwenye ulingo wa kutafakari kuhusu tunapotoka,tulipo,tuendako na namna ambavyo tutafika huko tuendako/Welcome to a platform for reflecting on where we are coming from, where we are, where we are going and how we will get there

  © Blogger templates 'Neuronic' by Ourblogtemplates.com 2008

Back to TOP